Leergang filosofie deel 5: Van Descartes naar Hume

Van Descartes naar Hume

Descartes

Hume

In de middeleeuwse filosofie zien we een wereld waarin de mens deemoedig buigt voor de almachtige God, doch in de moderne filosofie neemt het menselijk subject een steeds prominentere plaats in en probeert het zelfs God van Zijn troon te stoten. De eerste aanzet tot de ontwikkeling van de moderne subjectfilosofie, die in het Duitse idealisme haar moment van glorie viert, treffen we aan in de Meditaties van Descartes, waarin het ego cogito zich opwerpt als het absoluut eerste fundament in de orde van kennis. Tegelijkertijd baart de moderne filosofie ook denkers die de mens waarschuwen voor teveel hoogmoed en hem manen tot bescheidenheid. Britse empiristen als Locke en Hume eisen van de mens dat hij, alvorens naar de sterren te reiken, eerst zijn eigen kenvermogen aan een kritisch onderzoek onderwerpt en zich afvraagt wat de grenzen van onze kennis zijn.

wilt u meer lezen

.

 

Tijdens dit voorjaarssemester besteden we in de eerste plaats aandacht aan het rationalisme van René Descartes (1596-1650), die wel wordt beschouwd als de aartsvader van de moderne filosofie. Tijdens zijn studie bij de Jezuïeten heeft Des-cartes ervaren dat de filosofie – in tegenstelling tot de wiskunde – niet in staat was hem enige zekerheid te bieden. In zijn Meditaties laat Descartes vervolgens zien dat de zoektocht naar zekerheid alleen succesvol kan verlopen wanneer eerst een abso-luut zeker fundament van kennis wordt gelegd. Aan de hand van het beroemde twij-felexperiment wordt dan het onbetwijfelbare ego cogito ontdekt als fundament van de hele kenorde. Behalve een onbetwijfelbaar fundament vraagt een succesvolle zoek-tocht naar zekere kennis echter ook om een zekerheid verschaffende methode. Niet voor niets is de vraag naar de methode dan ook een van de kernthema’s van de mo-derne filosofie. Descartes denkt deze methode te hebben gevonden in zijn beroemde mathesis universalis (de universele methode). Gewapend met zijn methode, die hij onafhankelijk van welk te bestuderen object dan ook heeft ontwikkeld, probeert Des-cartes dan de werkelijkheid in al haar facetten te onderzoeken. Het is de pretentie van de Franse denker dat zijn methode een universele reikwijdte heeft.

Behalve aan het rationalisme wordt er tijdens dit semester ook aandacht besteed aan het empirisme, dat uit een heel ander vaatje tapt. In de eerste plaats kijken we naar  de Engelse filosoof John Locke (1632-1704), maar onze aandacht zal echter vooral uitgaan naar het radicale empirisme van de Schotse denker David Hume (1711-1776), de filosoof over wie Kant in zijn Prolegomena opmerkt dat hij door hem uit zijn dogmatische sluimer is gehaald. Hoe radicaal het empirisme van Hume is, zal onder andere blijken uit zijn bepaling van het onderscheid tussen een zintuiglijke indruk (im-pression) en een idee (idea). In de ogen van de Schotse denker is hier louter sprake van een kwantitatief verschil. Ook staan we uitvoerig stil bij de eigenzinnige kijk van Hume op de problematiek van de causaliteit, waaruit opnieuw zal blijken hoe strak het keurslijf van het empirisme door hem wordt aangetrokkken. In de colleges over Locke gaat het ons in de eerste plaats om zijn onderzoek naar ons menselijk kenver-mogen als de absoluut noodzakelijke mogelijkheidsvoorwaarde van elk serieus we-tenschappelijk en filosofisch onderzoek.

sluiten

Over de docent: Drs. Nico Dieteren verzorgt, na afronding van de studies Nederlandse taal- en letterkunde en filosofie, al meer dan twintig jaar cursussen filosofie. Zo was hij onder andere van 1996-2020 als docent filosofie werkzaam voor HOVO Nijmegen..

 
Tijdstip cursus:

Dinsdagmiddag van 13.30-15.30 uur

Begin- en einddatum:

1 februari tot en met 12 april 2022 m.u.v. 1 maart

Onderwijsvorm: 10 hoorcolleges met de mogelijkheid tot het stellen van vragen.
Literatuur Er worden opzetten en samenvattingen van de colleges aan de cursisten uitgedeeld of gemaild.
Kosten: 300 euro
Locatie:

Titus Brandsma Memorial Nijmegen (Titus-zaal)

  Stijn Buysstraat 11 6512 CJ  NIJMEGEN (dichtbij NS-station en Keizer Karelplein)
aanmelden:  via email: n.dieteren@chello.nl
belangrijke opmerking: In verband met de Corona-maatregelen is er plek voor maximaal 20 deelnemers.